KHỨU NÃO VÀ ĐỘNG KINH THÁI DƯƠNG

Nguyễn Chương[1]

 

 

Động kinh là chứng bệnh đã được Hippocrate mô tả - vừa có tính chất kinh điển, vừa có tính chất hiện đại.

Là chứng bệnh phổ biến của thần kinh, tâm thần... là loại bệnh vừa có tính chất cấp cứu, vừa có tính chất mãn tính của y học ...

Có nhiều cấu trúc của não tham gia vừa cơ chế của động kinh - trong đó có vai trò của khứu não.

 

MỞ RỘNG KHÁI NIỆM KHỨU NÃO

Khứu não không chỉ đơn thuần có chức năng khứu giác - khứu não thuộc tổ chức não cổ. 

Hiện nay trên cơ sở những thành phần giải phẫu sinh lý đã biết từ lâu; nhờ những phương tiện sinh lý thần kinh, thần kinh sinh lý lâm sàng - khái niệm về khứu não được mở rộng với nhiều đường vòng thần kinh có những chức năng liên hợp về tâm thần - thần kinh đặc biệt trong "nhận định" về động kinh thái dương.

 

Khái niệm cho khứu não là nơi tiếp thu nhận thức khứu giác (hình 1 và 2).

Từ hành khứu, ở ngay trên mảnh sàng, tiếp thu các sợi từ khứu não lên, tiếp đó là dãi khứu.

Dãi khứu vào não thì chia thành ba rễ ở ngang mức của khoang thủng trước : rễ trong vào hồi viền thể trai, rễ giữa qua khoang thủng trước vào vách trong suốt, rễ ngoài vào hồi thứ 5 thái dương (hồi hải mã) tới nhân hạnh nhân và sóng Ammon. Toàn bộ là hồi viền lớn Broca.

Các đường vòng : Từ khái niệm này, ta thấy có ba đường vòng (hình 1 và 2).

Đường vòng I : Chính là hồi viền lớn Broca.

Đường vòng II : ở hai bên thể trai, có hệ thống sợi : sợi dây thần kinh Lancisi, thực tế đó là một hồi ở ngang thể trai và bị teo đi, nằm ở ngoài, vòng quanh đi xuống tới thể dăn deo (corps godronné). Đường đi từ trước ra sau, từ trong ra ngoài nối liền với thuỳ thái dương, kết hợp với thể dăn deo ở ngoài gọi là dải chéo góc.  

Đường vòng III : Từ rễ giữa, vách trong suốt có một số tế bào (khứu não) từ đó chuyển qua sợi tam giác (ở mặt trong não) họp thành thể bờ (corps bordant) đi ra phía trước vào cũ nhũ hình (từ cũ nhũ hình bờ Vicq d' Azyr đi tới nhân trước của đồi thị để vào hồi viền). Từ rễ giữa cũng có đường đi vào cũ nhũ hình.

Đường vòng IV : (không quan trọng, ít mô tả chi tiết). Đi từ vách trong suốt, đi ra hạch quai nón (hạch cuống trước tuyến tùng); hạch quai nón có liên hệ với hạch giữa cuống (bờ phản xạ ngược của Gudden, biên giới của não thất III) và có nhiều liên hệ với nhiều hệ thống khác nhất là cấu tạo lưới.

 

Mở rộng khái niệm khứu não.

Trên cơ sở những thành phần giải phẫu đặc biệt, một số tác giả đã nêu những vòng chức năng tổng hợp, qua đó cắt nghĩa một số chứng bệnh quan trọng. Đường vòng Papez nêu lên những mối liên quan về trí nhớ, về cảm xúc.

Đường vòng Papez : (hình 3) đường vòng của vách trong suốt, đường vòng hải mã - cũ nhũ hình - đồi thị - viền từ cũ nhũ hình nối liền với thể tam giác, đi tới thuỳ thái dương, liên hệ với thuỳ thái dương và với đường vòng ngoài ở hồi viền lớn (qua nhân trước của đồi thị). Qua đường vòng này, ta nghiên cứu.

 

 

1. Tam giác; 2. Di nhỏ bán vòng; 3. Bờ vách - cuống trước tuyến tùng hay cuống trước tuyến tùng; 4. Bó mép của tam giác; 5. Hạch của cuống trước tuyến tùng; 6. Tuyến tùng; 7. Di xanh; 8. Thể dăn deo; 9. Tam giác (thể bờ);

10. Di bán vòng; 11. Bó cuống trước tuyến tùng - cuống não; 12. Bó Schutz; 13. Nhân liên cuống; 14. Hải mã;

15. Củ núm; 16. Diện hình quả lê; 17. Nhân hạnh nhân (diện nội mũi); 18. Móc; 19. Diệu khứu; 20. Dưới đồi thị; 21. Dải chéo; 22. Diện vách (hồi dưới trai); 23. Bó củ núm - đồi thị; 24. Vách trong suốt. 25. Hồi nội viên (dải xám).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Hình 4. Các diện võ não thần kinh thực vật. Ở 1,2,3 và 4

Người ta gây những rối loạn vị tràng, vận mạch và hô hấp

 

Hoạt động của xúc cảm : kích thích một điểm phát động đường vòng thông - tuỳ theo từng chỗ - vẫn có những loại xúc cảm hoặc bị động (lo sợ, sững người). 

Có liên hệ với bản năng, tình dục.

Có liên quan tới cơ chế "học nghề" của trí nhớ, khi bị rối loạn, có hội chứng korsakov (đường vòng Papez cũng là đường vòng trí nhớ).

(Thực ra, bản năng - bản năng tình dục là trí nhớ của loài do đường vòng có sẵn).

 

 

 

Khái niệm Gastaut

Khứu não có liên hệ với hạ khâu não. Do những đường vòng đi từ khoảng thủng trước đi vào hạ khâu não toả ra ở đó và có những liên hệ với đường vòng ngoài.

Có các sợi liên hệ với nhân giữa lưng của đồi thị và từ đó có liên hệ với thuỳ trước trán (hồi ổ mắt) và diện 14 cho tới diện 13.

Ngoài ra có liên hệ mật thiết với cấu tạo lưới. Do đó, biểu hiện động kinh ở thuỳ thái dương thì dễ lan toả (liên hệ qua lại giữa vỏ não và cấu tạo lưới), nhiều triệu chứng tâm thần rối loạn chức năng (bùng nổ và tràn lan toàn bộ não).  

Như vậy ta thấy, về giải phẫu, khứu não bao gồm nhiều cấu trúc vỏ não, ở dưới vỏ não, đặc biệt ở gian não, não giữa và hồi viền; ở vỏ não vùng ổ mắt, ở cực thái dương, ở thuỳ đảo, vách trong suốt, thể trai, fornix, dây thần kinh Lancisi. Về sinh lý, khứu não tham gia vào hoạt động bản năng, cảm xúc và trí nhớ.

THỰC NGHIỆM

Các kết quả thực nghiệm thì khá phức tạp, khó phân tích do nhiều đường vòng song song, do tính chất kích thích thậm chí không có kết quả giống nhau ngay cả do cùng một tác giả nghiên cứu (vì sẽ phát động nhiều loại tế bào khác nhau).

 

LÂM SÀNG

Ta có thể nghiên cứu về mặt lâm sàng của khứu não qua các can thiệp ngoại khoa và các bệnh học. (Có những hiện tượng tương tự như ở thực nghiệm ở loài vật) (hình 4).

Bệnh học thì có nhiều loại và phong phú - ở đây chỉ trình bày về phương diện lâm sàng chung động kinh.

 

Triệu chứng của động kinh thái dương. (Hình 4). 

Tiền chứng "aura". Có thể có ngừng thở thì thở ra (vỏ - ổ mắt - trán); aura thượng vị, nội tạng (thuỳ đảo và cực thái dương) : có những cơn đau bụng, tái mặt sau khỏi ngay trong chốc lát, thường gặp ở trẻ em (phân biệt nhiều căn nguyên đau bụng ở trẻ em). Có thể có aura thính giác, khứu giác và aura vị giác.

Rối loạn ý thức. Luôn luôn có rối loạn ý thức, người bệnh ở trạng thái chiêm bao (dreamy - state) hoặc ở trạng thái không nói không động (mutisme akinetique); tất cả có liên quan tới hạ khâu não.

Rối loạn về cảm xúc tính tình. Người bệnh có hiện tượng lo âu, có cảm giác lạ lùng, sợ hãi khủng khiếp - hoặc có những cơn hung dữ (đập phá), sợ ban đêm, hoặc có rối loạn tính tình (động kinh tinh thần chủ yếu là động kinh thái dương). 

Rối loạn trí nhớ. Người bệnh có thể ở trạng thái chiêm bao có cảm giác đã sống, cảm giác đã trông thấy hoặc cảm giác chưa hề thấy.  Có thể có hội chúng Korsakov (do tổn thương nhiều ở cũ nhũ hình).

Rối loạn vận động. Có thể gây một số rối loạn vận động (trung tâm tâm thần - vận động) với những biểu hiện mất tiếp xúc (không nói bất động) hoặc hiện tượng tấn công. Có từng cơn giận dữ, từng cơn động kinh tâm thần thậm chí có thể giết người, dễ có những xung động có thể đi đôi với sảng khoái (euphoria) hoặc hiện tượng hề, vui vẻ (moria) (có liên hệ tới hồi ổ mắt). Hoặc có những cơn nhai, có những động tác tự động.

 

Phân loại động kinh thái dương

Động kinh thái dương có nhiều triệu chứng phức tạp : vùng thái dương rộng có nhiều đơn vị chức năng - ở bên trong thì có liên quan tới khứu não; ở bên ngoài thì có liên hệ với thính giác.

Có thể phân làm 3 nhóm lớn có liên quan tới các đường vòng khứu não.

Nhóm vỏ não mới (mặt ngoài): có các aura là các cơn "ảo giác" về thị giác. Có thể có những cơn loạn cảm ngôn hoặc mù đọc.

Nhóm viền (não cổ) : Có cơn động kinh tâm thần - vận động điển hình với những trạng thái chiêm bao cảm giác hoàn cảnh dị thường.

Nhóm uneus (hải mã, não cũ) : có những hiện tượng về nội tạng, lo lắng xúc cảm cao độ. Hoặc có những hiện tượng về vận động, trương lực, có rối loạn ý thức lú lẫn kéo dài.